Voz Natura e a Misión Biolóxica únense para recuperar a avea negra
De nome científico Avea strigosa e comunmente coñecida como avea moura ou avea do país, a avea negra é un dos cultivos tradicionais de Galicia que, aos poucos, foi quedado relegada en favor doutras variedades con maior rendemento e produtividade. É, con todo, un cultivo con gran potencial que agora a Misión Biolóxica de Galicia —un centro do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC)— propúxose estudar e recuperar. Voz Natura, o programa ambiental da Voz e a Fundación Santiago Rey Fernández-Latorre, uniuse a este proxecto no que implicou a 16 centros educativos, que xa se puxeron ao choio.
Cada un dos colexios, institutos e centros de formación profesional que participan na iniciativa xa contan cos seus paquetes de sementes. Algo máis de 120 gramos, suficientes para unha plantación de 16 metros cadrados.
O portavoz do comité científico de Voz Natura, Alejandro Díaz Sueiro, foi o encargado de presentar o proxecto aos alumnos e profesores seleccionados e de entregarlles as sementes, que comezarán a sementar en canto o tempo dea unha tregua. «A idea foi moi ben acollida. Os equipos Voz Natura aos que lles propuxemos involucrarse nesta investigación da Misión Biolóxica han respondido con entusiasmo e desexando poder comezar», asegura Díaz Sueiro, quen tamén agradece a implicación de Bernardo Ordás, científico da Misión e abanderado do proxecto.
O primeiro paso será a sementeira. A previsión é realizala entre este mes e o que vén para poder colleitar entre xuño e agosto en función da evolución que teña o cultivo.
Xa desde o momento da plantación os equipos Voz Natura empezarán o seu traballo científico rexistrando toda a información posible: as datas en que comezan a brotar as plantas, a saída das primeiras espigas e, ao final, a cantidade cultivada. Tamén darán conta das condicións meteorolóxicas, tomando nota das precipitacións e as temperaturas. Todo os datos recolleitos serán enviados aos científicos da Misión Biolóxica de Galicia, que os incorporarán ás súas investigacións.
O último paso chegará da man dun chef con dúas estrelas Michelin, Javier Olleros, do restaurante Culler de Pau do Grove. Será o encargado de deseñar unha receita sinxela inspirada na cociña tradicional galega, coa avea negra como ingrediente principal, para que alumnos e profesores poidan elaborala no comedor escolar.
Esta iniciativa de Voz Natura enmárcase nun curso que conta co patrocinio da Consellería de Medio Ambiente, a Deputación dá Coruña, a Fundación Alcoa, O Corte Inglés, a Fundación Ramón Areces e Inditex.
O CIFP de Vilamarín fará galletas e cervexa sen alcol co cultivo recolleito.
Un dos centros involucrados nesta iniciativa de Voz Natura propúxose ir máis aló e explorar os posibles usos alimentarios da avea negra, pensando xa en comercializar os produtos que eles mesmos aspiran a producir. Trátase do Centro Integrado de Formación Profesional (CIFP) de Vilamarín, na provincia de Ourense, onde se imparten diversos ciclos de industria alimentaria (cociña ou panadería, entre outros) e agrarios.
Empezarán forte sementando preto de 90 metros cadrados á sombra nun invernadoiro do centro, e outros tantos noutra parcela ao sol, co fin de comparar as diferenzas entre as colleitas de cada zona. Con esta abundante materia prima, se todo vai segundo o previsto, entrará en acción a segunda parte do seu proxecto: a produción de cervexa de avea negra (sen alcol e sen glute), galletas e merengues liofilizados. Para levar a cabo este ambicioso plan, presentarán á Consellería de Educación un proxecto de innovación que lles permita acceder aos fondos necesarios para poñer en marcha a produción.
O coordinador do proxecto Voz Natura neste centro de formación profesional, Xenxo Martínez, móstrase ilusionado co reto e mantense en contacto co persoal da Misión Biolóxica de Galicia para organizar a tarefa que teñen por diante. «Precisamos espertar interese nos nosos produtos», comenta, e matiza que «isto é só unha parte do proxecto Voz Natura que estamos a facer».
A nosa avea esquecida, a avea moura.
(Bernardo Ordás CIENTÍFICO DA MISIÓN BIOLÓXICA DE GALICIA-CSIC)Tras anos dedicados á mellora da adaptación do millo ás condicións galegas, xurdiu un interese polo estudo da relevancia histórica, agronómica e cultural dunha especie particular de avea, coñecida cientificamente como Avena strigosa e denominada popularmente como avea negra ou moura. Aínda que a Avena sativa domina a produción mundial e está asociada a usos industriais e alimentarios estandarizados, en Galicia a avea negra foi historicamente a especie máis importante. Porén, a partir da década de 1980 experimentou un declive moi acusado, ata case desaparecer como cultivo.
Estudos de xenética de poboacións realizados na Misión Biolóxica de Galicia (MBG)-CSIC indican que a especie silvestre máis próxima á avea negra é a Avena lusitanica, cuxas principais poboacións se concentran en Galicia e presentan caracteres intermedios entre a forma silvestre e a cultivada. Ademais, o noso territorio destaca por ser o único onde se documenta o cultivo recente desta especie (coñecida localmente como xoio ou herba pabenla) e pola maior variabilidade xenética das poboacións de avea negra en comparación coas doutras rexións europeas.
Estes resultados, xunto coa información doutros estudos previos, suxiren que Galicia puido desempeñar un papel relevante na orixe e na diversificación da avea negra. Así mesmo, cabe considerar que a súa presenza noutras rexións atlánticas, como Irlanda, Escocia ou a Bretaña francesa, podería estar relacionada con antigos contactos culturais e comerciais, aos que tamén poderían ter contribuído as rutas viquingas e o Camiño de Santiago.
A pegada cultural da avea en Galicia é ampla e profunda. Abundan os topónimos que derivan dela e existen numerosos testemuños do seu consumo humano, especialmente en forma de papas coñecidas como afreitas ou arrandas, que formaron parte da dieta tradicional durante séculos. A súa presenza en documentos medievais, como o Códice Calixtino, e na literatura, sobre todo en autores como Leiras Pulpeiro ou Álvaro Cunqueiro, confirma a súa importancia histórica e social no territorio galego.
Desde o punto de vista agronómico, a avea negra destaca pola súa rusticidade, resistencia a condicións ambientais adversas e adaptación a sistemas de produción sostibles. Ademais, presenta unha elevada riqueza en compostos funcionais coñecidos como avenantramidas, con propiedades antioxidantes e potencialmente anticanceríxenas, o que incrementa o seu interese nutricional e funcional.
Neste contexto, o proxecto Avea Moura, financiado pola Xunta de Galicia, o Goberno de España e a Unión Europea, e co restaurante Culler de Pau, a cosmética Muuhlloa, a Fundación Juana de Vega e a MBG-CSIC como socios principais, pretende recuperar esta variedade mediante novos produtos gastronómicos e cosméticos, contribuíndo á conservación da diversidade agrícola, ao mantemento do patrimonio cultural ligado á agricultura e a gastronomía e ao avance cara a modelos produtivos máis resilientes fronte aos retos ambientais e sociais actuais.